Odsetki ustawowe – co to jest, ile wynoszą i jak obliczyć

Odsetki ustawowe – co to jest, ile wynoszą i jak obliczyć

Kontrahent nie zapłacił faktury w terminie. Pożyczyłeś komuś pieniądze i dłużnik zwleka ze spłatą. W obu sytuacjach przysługują Ci odsetki – ale nie każde odsetki są takie same. Polskie prawo rozróżnia kilka rodzajów odsetek ustawowych, a ich wysokość zmienia się wraz z decyzjami Rady Polityki Pieniężnej. Sprawdź jak je poprawnie obliczyć.

Czym są odsetki ustawowe

Odsetki ustawowe to wynagrodzenie za korzystanie z cudzego kapitału przez czas przekraczający umówiony termin – lub rekompensata za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego. Różnią się od odsetek umownych tym, że ich wysokość wynika wprost z przepisów prawa, a nie z ustaleń stron.

Polskie prawo cywilne wyróżnia dwa podstawowe rodzaje:

  • Odsetki ustawowe (art. 359 KC): należą się za korzystanie z pieniędzy na podstawie czynności prawnej (np. pożyczki), gdy strony nie ustaliły innej stopy procentowej
  • Odsetki ustawowe za opóźnienie (art. 481 KC): należą się wierzycielowi gdy dłużnik spóźnia się ze spełnieniem świadczenia pieniężnego – nawet jeśli opóźnienie nie wynikło z winy dłużnika

Ile wynoszą odsetki ustawowe

Wysokość odsetek ustawowych jest powiązana ze stopą referencyjną Narodowego Banku Polskiego, do której doliczana jest stała marża określona w ustawie.

Rodzaj odsetek Podstawa prawna Formuła
Ustawowe (kapitałowe) art. 359 § 2 KC stopa referencyjna NBP + 3,5 pp
Ustawowe za opóźnienie art. 481 § 2 KC stopa referencyjna NBP + 5,5 pp
Ustawowe za opóźnienie w transakcjach handlowych ustawa o przeciwdziałaniu opóźnieniom stopa referencyjna NBP + 8 pp (+ 10 pp, gdy dłużnikiem jest podmiot leczniczy)
Ważne: Aktualna stopa referencyjna NBP zmienia się na mocy decyzji Rady Polityki Pieniężnej. Przed obliczeniem odsetek sprawdź aktualną stopę na stronie nbp.pl. W październiku 2026 r. stopa referencyjna wynosi 3,75% (od 5 marca 2026 r.), więc odsetki ustawowe to 7,25%, a za opóźnienie 9,25%. Kalkulator odsetek ustawowych ma te stawki wpisane, a pole oprocentowania można nadpisać po zmianie stóp.

Wzór na obliczenie odsetek

Odsetki oblicza się jako iloczyn kwoty długu, rocznej stopy odsetek i liczby dni opóźnienia – podzielony przez 365 (lub 366 w roku przestępnym):

Odsetki = Kwota × Stopa (%) ÷ 100 × Liczba dni ÷ 365
Przykład: Faktura na 10 000 zł, termin płatności minął 45 dni temu.
Stopa referencyjna NBP = 3,75% (od 5 marca 2026 r.), odsetki za opóźnienie = 3,75% + 5,5% = 9,25%

Odsetki = 10 000 × 9,25% ÷ 100 × 45 ÷ 365
= 10 000 × 0,0925 × 0,12329
= 114,04 zł

Odsetki za opóźnienie w transakcjach handlowych

Przedsiębiorcy wystawiający faktury innym przedsiębiorcom lub podmiotom publicznym korzystają ze szczególnie korzystnych regulacji wynikających z ustawy o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych. Ta ustawa implementuje dyrektywę UE i ma na celu walkę ze zmorą polskiego rynku – nieterminowym regulowaniem zobowiązań.

Kiedy stosuje się odsetki z ustawy o transakcjach handlowych?

  • Obie strony są przedsiębiorcami lub podmiotami publicznymi
  • Transakcja dotyczy dostawy towaru lub świadczenia usługi
  • Wynagrodzenie ma formę pieniężną

W takim przypadku odsetki za opóźnienie wynoszą stopę referencyjną NBP + 8 punktów procentowych (+ 10 punktów, gdy dłużnikiem jest podmiot publiczny będący podmiotem leczniczym), liczoną od stopy obowiązującej 1 stycznia albo 1 lipca. Od 1 lipca 2026 r. daje to 11,75%, czyli wyraźnie więcej niż odsetki z Kodeksu cywilnego. Ponadto wierzyciel może zażądać rekompensaty za koszty odzyskiwania należności: 40, 70 lub 100 euro – w zależności od wartości transakcji.

Odsetki maksymalne – limit kodeksowy

Polskie prawo chroni dłużników przed lichwą. Kodeks cywilny wprowadza limit odsetek maksymalnych: żadne odsetki wynikające z czynności prawnej (umowy) nie mogą przekraczać dwukrotności odsetek ustawowych za opóźnienie w skali roku.

Odsetki maksymalne = 2 × (stopa NBP + 5,5 pp)

Jeśli umowa przewiduje wyższe odsetki, należą się tylko odsetki maksymalne. Klauzulę przekraczającą limit uznaje się za nieważną w tej części.

Kiedy zaczynają biec odsetki za opóźnienie

Termin, od którego naliczają się odsetki, zależy od rodzaju zobowiązania:

  • Faktura z określonym terminem płatności: od dnia następnego po upływie terminu
  • Brak określonego terminu: od dnia wezwania dłużnika do zapłaty (wezwanie musi dotrzeć do adresata)
  • Transakcje handlowe: automatycznie po upływie 30 lub 60 dni od dostarczenia towaru/usługi, bez konieczności wezwania
Praktyczny przykład:
Faktura wystawiona 1 marca 2024, termin płatności: 14 marca 2024.
Klient nie zapłacił. Odsetki biegną od 15 marca 2024.
Jeśli klient zapłaci 30 kwietnia 2024 → opóźnienie = 47 dni.

Oblicz dokładnie ile odsetek ustawowych należy Ci się za opóźnienie w płatności.

Otwórz kalkulator odsetek ustawowych →

Podsumowanie

Odsetki ustawowe w Polsce dzielą się na odsetki kapitałowe (art. 359 KC), odsetki za opóźnienie (art. 481 KC) i odsetki w transakcjach handlowych – każde z innych stawek. Wszystkie są powiązane ze stopą referencyjną NBP, do której doliczana jest marża: 3,5, 5,5 lub 10 punktów procentowych. Wzór na obliczenie jest prosty: kwota × stopa × dni ÷ 365. Kalkulator odsetek ustawowych online wykonuje to obliczenie automatycznie uwzględniając aktualną stopę NBP i liczbę dni opóźnienia.