Odsetki ustawowe – co to jest, ile wynoszą i jak obliczyć

Kontrahent nie zapłacił faktury w terminie. Pożyczyłeś komuś pieniądze i dłużnik zwleka ze spłatą. W obu sytuacjach przysługują Ci odsetki – ale nie każde odsetki są takie same. Polskie prawo rozróżnia kilka rodzajów odsetek ustawowych, a ich wysokość zmienia się wraz z decyzjami Rady Polityki Pieniężnej. Sprawdź jak je poprawnie obliczyć.

Czym są odsetki ustawowe

Odsetki ustawowe to wynagrodzenie za korzystanie z cudzego kapitału przez czas przekraczający umówiony termin – lub rekompensata za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego. Różnią się od odsetek umownych tym, że ich wysokość wynika wprost z przepisów prawa, a nie z ustaleń stron.

Polskie prawo cywilne wyróżnia dwa podstawowe rodzaje:

• Odsetki ustawowe (art. 359 KC): należą się za korzystanie z pieniędzy na podstawie czynności prawnej (np. pożyczki), gdy strony nie ustaliły innej stopy procentowej
• Odsetki ustawowe za opóźnienie (art. 481 KC): należą się wierzycielowi gdy dłużnik spóźnia się ze spełnieniem świadczenia pieniężnego – nawet jeśli opóźnienie nie wynikło z winy dłużnika

Ile wynoszą odsetki ustawowe

Wysokość odsetek ustawowych jest powiązana ze stopą referencyjną Narodowego Banku Polskiego, do której doliczana jest stała marża określona w ustawie.

Wzór na obliczenie odsetek

Odsetki oblicza się jako iloczyn kwoty długu, rocznej stopy odsetek i liczby dni opóźnienia – podzielony przez 365 (lub 366 w roku przestępnym):

Odsetki za opóźnienie w transakcjach handlowych

Przedsiębiorcy wystawiający faktury innym przedsiębiorcom lub podmiotom publicznym korzystają ze szczególnie korzystnych regulacji wynikających z ustawy o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych. Ta ustawa implementuje dyrektywę UE i ma na celu walkę ze zmorą polskiego rynku – nieterminowym regulowaniem zobowiązań.

Kiedy stosuje się odsetki z ustawy o transakcjach handlowych?

• Obie strony są przedsiębiorcami lub podmiotami publicznymi
• Transakcja dotyczy dostawy towaru lub świadczenia usługi
• Wynagrodzenie ma formę pieniężną

W takim przypadku odsetki za opóźnienie wynoszą stopę referencyjną NBP + 10 punktów procentowych – znacznie więcej niż odsetki z Kodeksu cywilnego. Ponadto wierzyciel może zażądać rekompensaty za koszty odzyskiwania należności: 40, 70 lub 100 euro – w zależności od wartości transakcji.

Odsetki maksymalne – limit kodeksowy

Polskie prawo chroni dłużników przed lichwą. Kodeks cywilny wprowadza limit odsetek maksymalnych: żadne odsetki wynikające z czynności prawnej (umowy) nie mogą przekraczać dwukrotności odsetek ustawowych za opóźnienie w skali roku.

Jeśli umowa przewiduje wyższe odsetki, należą się tylko odsetki maksymalne. Klauzulę przekraczającą limit uznaje się za nieważną w tej części.

Kiedy zaczynają biec odsetki za opóźnienie

Termin, od którego naliczają się odsetki, zależy od rodzaju zobowiązania:

• Faktura z określonym terminem płatności: od dnia następnego po upływie terminu
• Brak określonego terminu: od dnia wezwania dłużnika do zapłaty (wezwanie musi dotrzeć do adresata)
• Transakcje handlowe: automatycznie po upływie 30 lub 60 dni od dostarczenia towaru/usługi, bez konieczności wezwania

Podsumowanie

Odsetki ustawowe w Polsce dzielą się na odsetki kapitałowe (art. 359 KC), odsetki za opóźnienie (art. 481 KC) i odsetki w transakcjach handlowych – każde z innych stawek. Wszystkie są powiązane ze stopą referencyjną NBP, do której doliczana jest marża: 3,5, 5,5 lub 10 punktów procentowych. Wzór na obliczenie jest prosty: kwota × stopa × dni ÷ 365. Kalkulator odsetek ustawowych online wykonuje to obliczenie automatycznie uwzględniając aktualną stopę NBP i liczbę dni opóźnienia.